Tremors of Transmission

Ստուդիո 20 Կոլեկտիվը ներկայացնում է Մարի Եվկինե Տիրարի անհատական ցուցահանդեսը Երևանում՝ Studio 20-ում (կուրատոր՝ Մոմիկ Վարդանյան)։ «Փոխանցման դողեր» խորագրով ցուցահանդեսը կգործի 2026 թվականի սեպտեմբերի 28-ից հոկտեմբերի 22-ը։

Ի՞նչ է մեզ հասնում անցյալից, ինչպե՞ս, ո՞ւմ միջոցով ու ինչի միջով, եւ ի՞նչ է փոխվում հենց փոխանցման պահին։ Ինչպե՞ս է ձայնը, լեզուն, երգը կամ հիշողությունը շարունակում ապրել, երբ այլեւս չի կարող նույնը մնալ։ Եվ ի՞նչ ենք մենք լսում այն պահին, երբ լսում ենք ոչ միայն պահպանված ձայնը, այլ նաեւ նրա շուրջ մնացած լռությունները, բացերը եւ այն, ինչ ժամանակի ընթացքում գուցե այլեւս չի էլ կարող լսելի լինել։

Փարիզում ծնված Մարի Եվկինե Տիրարի անհատական ցուցահանդեսը հետեւում է հիշողության շարժմանը՝ այն պահերին, երբ լեզուն, ձայնը, պատկերը, առարկան կամ լռությունը անցնում են մեկ մարդուց մյուսին ու ճանապարհին փոխվում։ Ի՞նչ է այդ ընթացքում մնում, ի՞նչ է կորչում, ի՞նչ է նորից ստեղծվում, եւ ի՞նչ է նշանակում մի պահ դառնալ ուրիշի պատմության ունկնդիրը, իսկ գուցե հետո՝ նաեւ դրա հաջորդ փոխանցողը։

Գրեթե հարյուր տարի առաջ՝ 1934 թվականին, Ֆրանսիայում ապրող երիտասարդ Եւգինէ Տիարեանը՝ Մարիի մեծ տատը, իր բանաստեղծությունների տետրերից մեկում գրում է իր սիրելիներին, որ իր մահից հետո իր գերեզմանի մեջ ուռենի տնկեն։ Մի պարզ խնդրանք՝ թողնված իրենից հետո եկող մարդկանց, այսօր դարձել է այս ցուցահանդեսի առանցքներից մեկը։

Բանաստեղծությունների տետրի շուրջ այս որոնումները կազմում են Մարիի արվեստային ​​գործունեության հիմքը։ Նա որոշել է ձայն տալ այս ընտանեկան արխիվին՝ տարբեր արվեստի ​​ձևերի միջոցով (օրինակ՝ մոդալ երգեցողություն, սազ և վիդեո), ուսումնասիրելով դրա գոյատևումը մարմնավորված մոտիկության միջոցով։ Մարին իր նախնու բանաստեղծությունները վերածում է «պարտիտուրների» կամ ստեղծագործության «հուշերի», որոնք մղված են իր մտերիմ կանչով։ Անհետացման պոետիկ հիշողությունը թարգմանվում է բուժիչ մեղեդիների, որոնք գալիս են իր սերնդի անգիտակից մարմնի հիշողությունից։

Եւգինէի գրածը ապագային ուղղված պարզ խնդրանք է, բայց այն արդեն իր մեջ ունի փոխանցման ժամանակը․ ինչ-որ մեկը պետք է տարիներ անց կարդա այդ տողերը, հիշի դրանք, գուցե կատարի խնդրանքը կամ իր ձեւով շարունակի այն։ Այդ պահից հիշողությունն այլեւս միայն պահպանված բան չէ․ այն կախված է նրանից, թե ով է այն ստանում եւ ինչ է անում դրա հետ։ Ուռին էլ, եթե երբեւէ տնկվի, արդեն աճելու է ուրիշ մարդկանց, ուրիշ փորձառությունների եւ ուրիշ ժամանակի մեջ։

Գուցե հենց այստեղ է փոխանցման ամենահետաքրքիր մասը՝ ինչ-որ բան մնում է, բայց ճանապարհին անխուսափելիորեն փոխվում է։ Մանուկ Աբեղյանի գրածներում ժողովրդական երգը փոխանցվելիս կարող է հարակցվել ուրիշ երգերի, վերադասավորվել եւ «ներքին փոփոխության» ենթարկվել։ Կոմիտասի մոտ էլ երգը միայն գրի առնված մեղեդին չէ․ այն կապված է այն վայրի, ժամանակի եւ մարմնի հետ, որտեղ հնչում է։ Այսինքն՝ գրառումը կարող է ինչ-որ բան պահել, բայց ոչ ամբողջ տեղի ունեցածը։ Մարիի գործերում այդ հարցը հայտնվում է արդեն ուրիշ միջավայրում՝ ընտանեկան տետրի, կասետի, ձայնի, լուսանկարի կամ երգի միջոցով․ ինչպե՞ս է ինչ-որ բան շարունակում ապրել, երբ փոխանցվելու համար ստիպված է նաեւ փոխվել։

Այստեղ լսելու հարցն էլ է փոխվում։ Գասիա Ուզունյանի դերլսելությունը (counterlistening) առաջարկում է ուշադրություն դարձնել ոչ միայն նրան, ինչ հասել ու պահպանվել է, այլ նաեւ լռություններին, բացերին, ջնջվածին եւ այն ամենին, ինչ գուցե այլեւս ամբողջությամբ հնարավոր չէ լսել։ Այդ դեպքում լսելը նաեւ հարց է դառնում մեր սեփական դիրքի մասին՝ ո՞վ է լսում, ինչի՞ միջից եւ ի՞նչ է մնում նրա լսողությունից դուրս։

Նմանատիպ մտահոգություն կա նաեւ Մարիի աշխատանքում։ Արվեստագետը Եւգինէ Տիարեանի պոեզիան վերադարձնում է իր նախնիների հողեր՝ որպես խնդրանք ընդունելով նրա բանաստեղծություններից մի տող․ «Կը մտածեմ թէ պիտի գայ օր մը. Պիտի տանիմ սեւ հողին յանձնել իղձերս բոլոր»։ Այս հուզական գործողությունը վերաճում է երկխոսության, մինչ Մարին փորձում է լսել ավերակները, հողը եւ հայկական բնապատկերի հիշողությունը։ Հենվելով Կոմիտասի այն տեսությունների վրա, որոնց համաձայն երաժշտությունը կարող էր ծնվել բնությանը լսելիս՝ Մարին, լսելով լեռների արձագանքները, ձայն է տալիս ուրվականների մեղեդիներին։

Ցուցահանդեսի ընթացքում Studio 20-ի խոհանոցի մի անկյունում կգործի նաեւ փոքրիկ գրադարան՝ կարդալու, երգելու, լսելու, զրուցելու եւ ուղղակի իրար հետ լինելու համար։

------

Studio 20 Collective presents Tremors of Transmission, a solo exhibition by Marie Yevkiné Tirard, at Studio 20 in Yerevan curated by Momik Vardanyan. The exhibition runs from September 28 to October 22, 2026.

What reaches us from the past? By what means does it reach us, through whom and through what, and what alters in the very act of transmission? How does a voice, a language, a song, a memory go on living once it can no longer remain the same? And what do we hear when we listen not only to what has been preserved, but to the silences and gaps around it, to what, in time, may no longer be audible at all?

Paris-born Marie Yevkiné Tirard traces the movement of memory through the moments in which language, voice, image, object, or silence passes from one person to another and is transformed in the passage. What survives the process? What is lost, and what is made anew? What does it mean to become, however briefly, the listener to someone else's story, and, perhaps later, its next transmitter?

Almost a century ago, in 1934, a young woman living in France, Yevkiné Diarian, Marie's great-grandmother, wrote in one of her poetry notebooks that she wished a willow to be planted on her grave after her death. That request, entrusted to those who would come after her, has become one of the axes of the exhibition.

This quest around the notebook of poems constitutes the foundation of Marie’s artistic practice. She decided to give a voice to this family archive into various artistic forms (such as modal singing, Saz and video), exploring its survival through an embodied proximity. Marie transforms the poems of her ancestor as “scores” or “prompts” for creation, driven by her intimate call. A poetic memory of disappearance is translated into healing melodies, coming from the unconscious body memory of her descendant.

What Yevkiné wrote is a plain request addressed to the future, and yet it already contains within it the time of transmission: years later, someone must read those lines, hold them in mind, and either fulfill the request or continue it in their own way. From that moment on, memory is no longer merely something kept; it depends on who receives it and what they do with it. And the willow, if it is ever planted, will grow among other people, other experiences, in another time.

Perhaps this is where the deepest interest of transmission lies: something persists, and yet it cannot help but change along the way. In Manuk Abeghyan's writings, a folk song may be fused with other songs, rearranged, and subjected to "internal change" as it is passed on. For Komitas, a song is never merely a melody committed to paper; it is bound to the place, the time, and the body in which it sounds. A transcription may preserve something, but never the whole of what took place. In Marie's work, the same question surfaces in another register: through a family notebook, a cassette, a voice, a photograph, a song. How does something go on living when, in order to be transmitted at all, it must also change?

Here the question of listening shifts as well. Gascia Ouzounian's concept of counterlistening proposes attending not only to what has reached us and been preserved, but to silences, gaps, erasures — to everything that may no longer be fully audible. Listening thus becomes a question of one's own position: who is listening, through what, and what lies beyond the limits of that listening?

A similar preoccupation lies in Marie’s work. The artist returns the poetry of Yevkiné Diarian to her ancestral lands, taking as a request a line from her poems “One day, weather I like it or not, I will return all my desires to the black earth” (“Կը մտածեմ թէ պիտի գայ օր մը. Պիտի տանիմ սեւ հողին յանձնել իղձերս բոլոր”). This emotional act extended into a dialogue, while Marie’s strives to listen to the ruins, the earth and the memory of Armenian landscape. Drawing from Komitas theories, in which music may have been invented while listening to nature, Marie voices the melodies of ghosts after listening to the echoes of the mountains.

For the duration of the exhibition, a small library will also occupy a corner of Studio 20's kitchen — a space for reading, singing, listening, talking, and simply being together.